Duurzame kostenbeheersing in het sociaal domein
Vanwege de afname van rijksinkomsten, is ook de gemeente Midden-Delfland genoodzaakt tot stevige bezuinigingen. De maatregelen waarover de raad zal moeten besluiten, bestaan uit een inventarisatie van budgetten en taken waarop gekozen kan worden het budget te verminderen. Voor programma 5 betreft het dan activiteiten en ondersteuning op het gebied van sport, cultuur, kunst, gezondheid, inclusie, jeugdbeleid, ouderenzorg en ondersteuning . Met een pakket van bezuinigingsmaatregelen over de breedte van deze voorzieningen, kan – samen met de maatregelen op alle andere gemeentelijke terreinen en programma's - gekomen worden tot het sluiten van de begroting voor 2026.
Afhankelijk van de bestuurlijk nog te maken keuzes (waar valt de bezuiniging, en in welke mate), is het onvermijdelijk dat dienstverlening voor inwoners hiermee afneemt en waarschijnlijk dat continuïteit van een aantal initiatieven, verenigingen en maatschappelijke activiteiten onder druk komt te staan.
Taken waar geen directe bezuiniging op mogelijk is, zijn de wettelijke taken die gemeenten uitvoeren (voor programma 5 betreft het hierbij de jeugdzorg, de wmo en het jeugdwetvervoer). Voor deze zogenaamde ‘open einde regelingen’ geldt dat de gemeente de plicht heeft zorg of ondersteuning aan te bieden aan inwoners die op basis van de wet in aanmerking komen voor zorg of ondersteuning.
Het zijn juist deze wettelijke uitvoeringstaken waar het grootste deel van de uitgaven in het sociaal domein worden gemaakt. De ervaring leert dat deze taken het meest gevoelig zijn voor autonome kostenstijging (denk aan CAO ontwikkelingen, tariefontwikkelingen, personeelstekorten, tekortschietende rijksfinanciering). De gemeentelijke beïnvloedingsmogelijkheden zijn bij deze taken vanwege de wettelijke plichten juist beperkt. Maar ze zijn er wel!
Zonder lange termijn strategie ten aanzien van de kostenbeheersing op deze taken, is de kans groot dat korte termijn besparingsmaatregelen averechts zullen werken: wanneer preventieve algemene voorzieningen (zoals sport, welzijn, vrijwilligers, cultuur, onderwijs, verenigingsleven, lichte ondersteuning, algemene gezondheid, vrijwillige vervoersvoorzieningen) worden afgebouwd, zal de druk op open-einde regelingen zoals jeugdzorg en Wmo alleen maar toenemen. Het gevolg is dan dat de kostenstijging op die terreinen aanhoudt, met nieuwe tekorten op de gemeentebegroting als resultaat. Ter illustratie: uitgaande van het uitgavenniveau over 2024 zal, bij alleen al autonome prijsontwikkelingen van 5% kostenstijging per jaar, het tekort op de jeugdhulp oplopen tot 1,5 miljoen euro in 2030.
Om deze reden wordt in deze kadernota een strategie uitgezet gericht op het doorbreken van kostenverhogende mechanismen in wettelijke uitvoeringstaken. Doel is te komen tot een effectieve combinatie van korte termijn besparingsmaatregelen en lange termijn beheersingsmaatregelen gericht op het terugbrengen van de uitgaven aan open einde regelingen. Alleen in de juiste combinatie is het aannemelijk de begroting duurzaam in balans te brengen.
Kostenbeheersing jeugdhulp: doorbreken van de groei
In de begroting 2024 is een start gemaakt met een fundamentele aanpak van kostenbeheersing in de jeugdzorg. In deze kadernota zetten we in op een intensivering van deze aanpak. Deze intensivering is noodzakelijk om ons voor te bereiden op de door het rijk opgelegde bezuinigingen vanaf 2027.
Beleidskader Jeugd
Een pijler hierin vormt het door de raad vastgestelde beleidskader jeugd. Aan het door de raad vastgestelde beleidskader jeugd is een concreet uitvoeringsprogramma verbonden, met een groot aantal maatregelen. Op twee manieren dragen deze maatregelen bij aan het terugbrengen van de kosten voor jeugdhulp: enerzijds door versterken van preventie, waardoor er minder vraagstukken bij het lokaal team terecht komen. Anderzijds door de ‘poortfunctie’ van het lokaal team te versterken (via aanscherping verordening, werkprocessen, extra controles bij indicaties en verlengingen). Het verwachtte effect van de maatregelen uit het beleidskader hebben we meerjarig verwerkt in de kadernota.
Regionale kostenbeheersing: nieuwe inkoop
Per 2027 zal de nieuwe inkoopronde ingaan. Regionaal wordt deze inkoopronde momenteel voorbereid. Door een gesegmenteerde inkoop (meer maatwerk in de contractafspraken met aanbieders per zorgsegment) verwachten we effectiever en dus goedkoper in te gaan kopen. De gezamenlijke ambitie van de gemeenten in Haaglanden is hiermee de beoogde opbrengsten (zoals berekend in de hervormingsagenda) te gaan behalen. Het Midden-Delflandse aandeel in de besparingen hebben we verwerkt in deze kadernota.
Aanvullende maatregelen
Gezien de hiervoor genoemde hoge urgentie om maximaal te sturen op de door ons beïnvloedbare oorzaken van kostenstijgingen, stellen wij een aanvullend pakket maatregelen voor aan kostenbeheersing. Hiermee verwachten wij sneller te kunnen sturen op de afname van kosten. Het rijk heeft bij de voorjaarsnota aangegeven de gemeenten gedurende twee jaar tegemoet te willen komen in de stijgende kosten. Daarna verwacht het rijk van gemeenten dat zijn maatregelen hebben geïmplementeerd ter besparing van kosten. Naast de hiervoor genoemde reeds in gang gezette zaken, stellen wij drie extra maatregelen voor:
- Extra handhaving. Sinds medio 2024 heeft de gemeente beschikking over een aantal uren onderzoekscapaciteit om oneigenlijke inzet van zorggelden op te sporen. Op basis van de bevindingen en lopende onderzoeken, verwachten we dat extra inzet hierop bijdraagt aan besparing op de kosten (door terugvordering, beëindiging en preventie).
- Maatregel Poortfunctie dyslectie. Indicaties voor enkelvoudige dyslectie verlopen via scholen. Het beeld in den lande is dat er hierbij in een aantal gevallen te snel tot jeugdhulp wordt overgegaan. Er zijn gemeenten die aanzienlijke besparingen hebben weten te realiseren door het invoering van een toets op deze indicaties. Geadviseerd wordt deze toetsing in Midden-Delfland in te voeren.
- Maatregel huisartsenproject. De afgelopen twee jaar zien we een verschuiving in de afgifte van indicaties vanuit de gemeente naar de huisartsen en vrije verwijzers. Mogelijk is dit een effect van het strengere indiceren door de gemeente. Om de verwijzingen vanuit huisartsen terug te brengen, adviseren wij gedurende twee jaar een huisartsenproject te starten waarbij zorgvragen die bij huisartsen terecht in meer gevallen worden doorgeleid naar het lokale team ter beoordeling.
Financiële effecten extra maatregelen
De extra maatregelen vragen tijdelijke investeringen en op enkele punten extra structurele inzet. Deze investeringen en inzet betalen zich echter uit in besparingen op de geïndiceerde zorg. In de meerjarenbegroting hebben we het saldo van de boogde inzet en de verwachtte besparingen verwerkt.
Kostenbeheersing in de Wmo
De kostenontwikkeling in de uitvoering van de Wet maatschappelijke ondersteuning is in Midden-Delfland minder zorgelijk dan die in de jeugdzorg. Toch is er - in een vergrijzende gemeente als Midden-Delfland - ook bij Wmo voorzieningen sprake van een toename van het gebruik.
Beïnvloedingsmogelijkheden op uitgaven aan Wmo-voorzieningen, zitten op twee terreinen: in de eerste plaats kan het beroep op professionele hulp voorkomen of beperkt worden door oplossingsvermogen van inwoners in de sociale omgeving te versterken, en een gezonde leefstijl te stimuleren. Naast ons reguliere welzijnsaanbod en ouderenbeleid, biedt met name de extra (tijdelijke) intensiveringen die mogelijk worden gemaakt vanuit de landelijke akkoorden (IZA en Gala), hieraan een bijdrage.
Daarnaast zien we een tweede besparingsoptie in een intensivering van handhaving. Sinds 2024 heeft de gemeente Midden-Delfland haar handhavingsuren uitgebreid naar domeinen zorg en ondersteuning (er was voorheen alleen handhaving op sociale zaken). We verwachten dat een uitbreiding van deze capaciteit zichzelf in meervoud terugbetaald in bespaarde of voorkomen oneigenlijke zorgkosten.
Een intensivering van handhaving, en de ingeschatte financiële effecten hiervan zijn verwerkt in de kadernota.
Capaciteit kostenbeheersing
In zowel de programma's onderwijs (4), sociaal domein/welzijn (5) als sociale zaken (6), zien wij kansen, maar vooral ook een grote urgentie om onze inzet op kostenbeheersing te versnellen. Het gaat dan vooral om het realiseren van projecten of beleidsintensiveren die bijdragen aan het doorbreken van kostenverhogende mechanismen. In het voorliggende programma gaat het daarbij om de hiervoor genoemde extra maatregelen om het gebruik van zorg te voorkomen en te verkorten.
Om organisatiekracht op deze versnelling mogelijk te maken, willen wij voor een periode van twee jaar de beleidscapaciteit in het sociaal domein versterken met een 1 fte met aandachtsgebied kostenbeheersing. Door deze tijdelijke plus op de formatie kunnen we meer meters maken, en voorkomen we dat kansrijke interventies vertragen wanneer er een vacature binnen het team ontstaat.
Actualiseren afspraken buitensport
Sportbeoefening is een belangrijke factor in de vitaliteit van dorpen. Het draagt bij aan een gezonde leefstijl, sociale cohesie en een sterk verenigingsleven. Om die reden ondersteunt de gemeente de sportbeoefening. Naast activiteitensubsidies bestaat die ondersteuning voor een belangrijk deel uit bijdragen aan sportaccommodaties en velden. Het beleid ten aanzien van deze ondersteuning is eind 2024 herzien. Door deze actualisatie is helder onder welke voorwaarden de gemeente kan bijdragen in de vorm van subsidie of kredietverlening aan investeringen in welzijns- of sportaccommodaties.
De afspraken ten aanzien van buitensport zijn in de herziening van 2024 buiten beschouwing gelaten. De reden hiervoor was dat de afspraken voldoen en dat de belangrijkste afspraken een looptijd hebben tot 2028. Gesteld is wel dat een harmonisering van afspraken ook op het terrein van buitensport wenselijk is. Wij willen in 2026 de afspraken en overeenkomsten met buitensportverenigingen en sportstichtingen herzien en uniformeren, zodat er een eenduidig en transparant beleid ontstaat. Op basis van dit inzicht kan worden beoordeeld of bezuinigingen haalbaar en verantwoord zijn.
Om een gespecialiseerd bureau opdracht te geven tot een doorlichting en harmonisering van afspraken, zal in 2026 incidenteel budget worden geraamd.